Butrint leży na dalekim południu Albanii, na niewielkim wzgórzu między jeziorem Butrint a kanałem Vivari, według UNESCO około 20 km od Sarandy. To wycieczka, pod którą warto zaplanować pół dnia. UNESCO nazywa to miejsce mikrokosmosem historii śródziemnomorskiej, ze śladami osadnictwa od około 50 000 roku p.n.e. aż po XIX wiek: greckie miasto Chaonów, kolonia rzymska, wczesnochrześcijańskie biskupstwo, miasto bizantyjskie i wenecka placówka, wszystko na jednym niskim wzgórzu otoczonym wodą.
Starożytne miasto znajduje się na Liście światowego dziedzictwa UNESCO od 1992 roku, a otaczający je Park Narodowy Butrint obejmuje jezioro, kanał, mokradła i wysepki Ksamilu. Ten przewodnik opisuje, co kryje stanowisko, w jakiej kolejności je zwiedzać, zamki nad kanałem i jak dotrzeć tu z Sarandy bez samochodu.
Butrint w skrócie
Rzymski poeta Wergiliusz uczynił Butrint miastem Helenosa, syna trojańskiego króla Priama, który osiadł tu po upadku Troi, a zarówno Wergiliusz, jak i grecki historyk Dionizjusz z Halikarnasu każą Eneaszowi zatrzymać się tu podczas jego własnej ucieczki z płonącego miasta. Historia zapisana w terenie jest wystarczająco długa i bez legendy. UNESCO odnotowuje wpływy greckie od około 800 roku p.n.e., kiedy miasto zasiedlili Chaonowie, a w IV wieku p.n.e. był tu już teatr, sanktuarium Asklepiosa i agora.
W 44 roku p.n.e. Cezar uczynił Butrint kolonią rzymską dla żołnierzy, którzy walczyli po jego stronie przeciwko Pompejuszowi, a po bitwie pod Akcjum w 31 roku p.n.e. August wznowił ten plan. Miasto podwoiło swoją powierzchnię, rozrastając się na osuszone mokradła na południe, po drugiej stronie kanału Vivari, gdzie zbudowano akwedukt. W V wieku n.e. stało się siedzibą biskupa i zostało ufortyfikowane, a po okresie opuszczenia odbudowano je pod panowaniem bizantyjskim w IX wieku. Od XIV wieku nastały rządy Andegawenów, a po nich Wenecji.
UNESCO wiąże koniec miasta z samym krajobrazem: zmiany środowiska naturalnego doprowadziły do jego opuszczenia pod koniec średniowiecza i dlatego tak wiele przetrwało. W latach od 1997 do 2005 UNESCO umieściło je na Liście światowego dziedzictwa w zagrożeniu, po tym jak kryzys 1997 roku przyniósł grabieże i brak ochrony; więcej o jego położeniu można przeczytać na stronie o Butrincie.
Park narodowy
Park Narodowy Butrint utworzono 2 marca 2000 roku. Obejmuje jezioro Butrint z laguną, kanał Vivari, wysepki Ksamilu i stanowisko archeologiczne, a Krajowa Agencja Turystyki opisuje go jako obszar rozciągający się od wsi Berdenesh na północy po przylądek Stillo na południu. Mokradła wpisano 28 marca 2003 roku na listę konwencji ramsarskiej jako obszar o znaczeniu międzynarodowym, a Krajowa Agencja Obszarów Chronionych podaje obecną powierzchnię parku jako 8622,2 hektara, zgodnie z decyzją rządu ze stycznia 2022 roku.
Jezioro to słona laguna o długości około 7,1 km i szerokości 3,3 km, głęboka do 24,4 metra, zasilana częściowo słodką wodą, a częściowo morską przez kanał. Agencja obszarów chronionych odnotowuje w parku około 247 gatunków ptaków, z czego mniej więcej 70 procent to ptaki wodne, a także 105 gatunków ryb, i podaje, że z wód przybrzeżnych korzystają delfiny i żółwie karetta.
Widok na całość daje Punkt widokowy nad jeziorem Butrint, drewniany taras na zalesionym grzbiecie między Ksamilem a starożytnym miastem, z którego patrzy się ponad słonymi bagnami aż do miejsca, gdzie jezioro łączy się z kanałem. Wysepki na drugim końcu parku opisuje przewodnik po plażach Sarandy i Ksamilu.
Dojazd z Sarandy
Droga z Sarandy na południe biegnie obok Ksamilu do wejścia do parku. Zbudowano ją w 1959 roku na wizytę radzieckiego przywódcy Nikity Chruszczowa, a zmodernizowano w 2010 roku. Samochód nie jest potrzebny, a sposobów dojazdu jest kilka.
Autobus komunikacji publicznej odjeżdża z przystanku autobusów z Sarandy do Ksamilu i Butrintu przy Rruga Skënderbeu w centrum miasta. Linia, której tablice z rozkładem noszą herb gminy Sarandë, zatrzymuje się przy Hotelu Butrinti, Hotelu Oasi, supermarkecie Planet, kanale Çukë i w Ksamilu, zanim dotrze do Butrintu, a wydrukowany rozkład na przystanku podaje w jednej kolumnie odjazdy z Sarandy, a w drugiej kursy powrotne z Butrintu. Warto sprawdzić go na przystanku dzień wcześniej.
Drugą samodzielną opcją są taksówki. Butrint Foundation radzi umówić powrót z tym samym kierowcą, bo w Butrincie trudno o taksówkę. Taxi Saranda Shehaj i QuickRide Saranda mają Butrint w ofercie prywatnych wycieczek, a Taxi Altin & Tours organizuje całodniowe wycieczki do Butrintu i Ksamilu. Dla chętnych na gotowy program Class Tours prowadzi codzienną linię w obie strony z Sarandy do Butrintu, z około dwiema godzinami na miejscu, a działy wycieczek krajoznawczych i biur podróży zawierają dłuższe wyprawy łączące Butrint z Ksamilem lub Błękitnym Okiem.
Teatr i sanktuarium
Zwiedzanie warto zacząć od teatru. UNESCO wyróżnia go wśród starożytnych greckich zabytków Butrintu i opisuje jako dość dobrze zachowany. W IV wieku p.n.e. miasto miało teatr, sanktuarium Asklepiosa, boga uzdrowienia, i agorę, a Butrint Foundation opisuje ówczesną otoczoną murami osadę jako miejsce kultu Asklepiosa. Po założeniu kolonii rzymskiej wokół teatru i świątyni wyrosły nowe budowle.
Teatr wyróżnia się liczbą inskrypcji wyrytych na jego kamieniach. Większość dotyczy manumisji, czyli wyzwalania niewolników, i dostarcza wielu szczegółów o mieście w okresie hellenistycznym: imiona wyzwolonych niewolników są niemal wszystkie greckie, z kilkoma wyjątkami łacińskimi. Teatr odkopali włoscy archeolodzy pod kierunkiem Luigiego Marii Ugoliniego w latach po 1928 roku, podczas pierwszych nowożytnych wykopalisk w Butrincie.
UNESCO wymienia sezonowe podnoszenie się poziomu wody wśród zagrożeń stanowiska, a teren teatru i forum rzymskiego bywa czasem zalany. Dlatego na posadzce orchestry może stać woda.
Baptysterium
Baptysterium to najważniejszy wczesnochrześcijański zabytek Butrintu, a UNESCO opisuje je jako rzymską budowlę przystosowaną do potrzeb chrześcijaństwa. Powstało w VI wieku wewnątrz wcześniejszego rzymskiego kompleksu łaźni i wykorzystało ich ogrzewanie podpodłogowe do podgrzewania wody do chrztu. Było jedną z największych wczesnochrześcijańskich budowli tego typu.
Budowla jest okrągła, ma 14,5 metra średnicy, a dwa koncentryczne kręgi po osiem kolumn z egipskiego granitu dźwigały niegdyś drewniany dach. Kapitele zdobiły rzeźbione liście akantu i krzyże, a chrzcielnica stała pośrodku okrągłej sali.
Na jego posadzce zachowała się jedna z wielkich mozaik stanowiska, ułożona w siedmiu kolistych pasach wokół chrzcielnicy. Pawie flankują naczynie na wino, z którego wyrastają winorośle, a jelenie piją z fontanny, co jest obrazem zaczerpniętym z Psalmu 42; wokół nich medaliony mieszczą ptaki, stworzenia morskie oraz zwierzęta domowe i egzotyczne, niektóre w scenach polowań. Baptysterium odkopała w maju 1928 roku włoska misja Ugoliniego.
Wielka Bazylika
W północno-wschodniej części miasta stoi Wielka Bazylika w Butrincie, zbudowana w pierwszej połowie VI wieku, gdy Butrint był już siedzibą biskupa. Zachowane mury wyznaczają zarys budowli, a UNESCO zauważa, że ruiny są na tyle dobrze zachowane, by pokazać plan: trzy nawy, transept i absydę wieloboczną od zewnątrz.
Kościół długo służył. Odbudowano go w IX wieku pod panowaniem bizantyjskim i ponownie odnowiono po tym, jak w 1267 roku Karol Andegaweński przejął kontrolę nad Butrintem i Korfu, gdy urzędował tu biskup łaciński.
Bazylika to jeden z punktów w gęsto zabudowanym mieście późnoantycznym i średniowiecznym. Nieopodal stał Pałac Triconch, dom miejscowego notabla zbudowany około 425 roku, a w IX wieku przy Bramie Jeziornej znajdował się kościół. Wycieczki poświęcają stanowisku sporo czasu: trasa Joel Travel & Tours trwa około 100 minut i obejmuje Pałac Triconch, baptysterium, bazylikę, mury i bramy oraz akropol.
Mury i bramy
Mury Butrintu opowiadają jego historię warstwami, a UNESCO zauważa, że świadczą o kolejnych etapach budowy, od kolonii greckiej po średniowiecze. Akropol chroniły trzy pierścienie murów. Ostatni i najbardziej zewnętrzny powstał około 380 roku p.n.e.: miał 870 metrów długości, bastiony i pięć bram i obejmował około czterech hektarów.
Włoskie wykopaliska odsłoniły dwie z bram, Bramę Lwią i Bramę Skajską, którą Ugolini nazwał od bramy Troi z Iliady Homera. Mury gruntownie przebudowano pod koniec V wieku, być może za cesarza Anastazjusza, i ponownie wzmocniono w okresie bizantyjskim i andegaweńskim, gdy atakowali je despoci Epiru, a później Osmanowie.
Mury pozostawały w użyciu, gdy miasto się kurczyło. Wykopaliska w zachodnich umocnieniach pokazują, że spłonęły w IX wieku, a potem je naprawiono, co świadczy o tym, że życie w ich obrębie toczyło się dalej.
Akropol i muzeum
Na akropolu Wenecjanie zbudowali zamek na najwyższym punkcie wzgórza wkrótce po tym, jak w 1386 roku kupili Butrint od Andegawenów. Opuszczono go w 1572 roku podczas wojen między Wenecją a Osmanami, a później odrestaurował go Ugolini. Dziś mieści się w nim Muzeum w Butrincie, otwarte po raz pierwszy w 1938 roku, a z akropolu widać jezioro Butrint.
Muzeum było zamknięte od 1991 roku, w 1997 roku straciło część zbiorów w wyniku kradzieży, a po renowacji ponownie otwarto je w 2005 roku ze znaleziskami ze wspólnych wykopalisk Albańskiego Instytutu Archeologii i Butrint Foundation, prowadzonych od 1994 roku. Posągi Apollina i Artemidy skradzione w 1997 roku wróciły w 2008 roku.
Około 1300 obiektów ułożono chronologicznie, od prehistorii po okres wenecki: przedmioty z kamienia, kości, ceramiki i szkła, rzeźby i monety, a także znaleziska z okolic Butrintu. Wśród rzeźb są popiersia portretowe Augusta, Liwii i Agryppy oraz posąg Dionizosa z miejskiego nimfeum.
Kanał Vivari i Zamek Trójkątny
Pod akropolem płynie kanał Vivari, który łączy jezioro Butrint z Cieśniną Korfu i wyznacza granicę półwyspu Butrint. Woda płynie w obu kierunkach, zmieniając kierunek mniej więcej co sześć godzin: z jeziora do morza i z powrotem podczas przypływu, dlatego jezioro jest częściowo słodkowodne, a częściowo słone. W pobliżu bramy parku znajduje się ponton.
Na południowym brzegu stoi Wenecki Zamek Trójkątny, fort, którego mury tworzą w planie trójkąt. Wenecja zbudowała go, by chronić pułapki na ryby w kanale, niezbędne źródło żywności i dochodu, a gdy w 1572 roku opuszczono akropol, administracja Butrintu przeniosła się do tej małej twierdzy. Łowiska Butrintu były ważną częścią zaopatrzenia Korfu.
Osmanowie zajęli fort w 1655 i ponownie w 1718 roku, a Wenecja za każdym razem go odbijała. Po upadku Wenecji Butrint przeszedł w 1797 roku pod władzę Francji, a w październiku 1798 roku Ali Pasza z Tepeleny zajął okolicę, która pozostała osmańska aż do uzyskania niepodległości przez Albanię w 1912 roku.
Zamek Alego Paszy u ujścia kanału
Ostatnia twierdza w dziejach Butrintu stoi tam, gdzie kanał spotyka się z morzem. UNESCO odnotowuje, że na początku XIX wieku do umocnień Butrintu dołączyła nowa twierdza u ujścia kanału Vivari, zbudowana przez Alego Paszę, albańskiego władcę osmańskiego, który kontrolował Butrint i okolicę aż do ostatecznego opuszczenia miasta.
Zamek Alego Paszy powstał jako ufortyfikowany dwór rodziny Gonemi, właścicieli ziemskich z Korfu, którzy uprawiali równinę na południe od Butrintu; widnieje na mapie z około 1781 roku. Ali Pasza przejął go około 1804 roku, dodał baterie dział, przebudował go i do 1820 roku używał jako drugiej rezydencji. Zachował trzy wieże i grube mury, a spogląda na Cieśninę Korfu, około 2,4 km na zachód od starożytnego miasta.
Do zamku dociera się łodzią. Z Ksamilu SeaSun Boat Tours włącza go do swoich godzinnych i całodniowych rejsów, a także organizuje wyprawy wędkarskie po kanale Vivari; rejsy do zamku prowadzi też Poda Water Sport. Z Sarandy Kedrik Water Sport organizuje wycieczki skuterami wodnymi z przewodnikiem do Butrintu i zamku Alego Paszy.
Wycieczki i wyjazdy jednodniowe z Sarandy
Rejsy, wycieczki jednodniowe i bilety w mieście i na południowym wybrzeżu, przez GetYourGuide.
Spacer z przewodnikiem po Butrincie
Dwie godziny pieszo z przewodnikiem wśród greckich, rzymskich i weneckich pozostałości Butrintu, ze zbiórką przy wejściu do parku.
Sprawdź dostępność
Prywatne zwiedzanie Butrintu z miejscowym historykiem
Prywatne zwiedzanie z przewodnikiem historykiem, z przejazdem przez półwysep Ksamil, klimatyzowanym transportem i wstępem do parku w cenie.
Sprawdź dostępność
Butrint dogłębnie z degustacją tradycyjnych potraw
Odbiór w okolicy Sarandy i specjalista przewodnik po teatrze, baptysterium i weneckich wieżach, a na koniec degustacja albańskich potraw.
Sprawdź dostępność
Butrint, Błękitne Oko i Lëkurësi w jeden dzień
Odbiór w Sarandzie lub Ksamilu, Butrint i Błękitne Oko z oboma biletami wstępu w cenie, a na zakończenie zamek Lëkurësi.
Sprawdź dostępnośćPlanowanie wizyty
Godziny otwarcia i ceny biletów ustala park i nie są tu podawane, dlatego przed wyjazdem warto je sprawdzić. Lepiej przyjechać wcześnie: obejście ruin i wejście na akropol zajmuje trochę czasu, a Butrint przyciąga zarówno jednodniowych turystów z Korfu, jak i osoby nocujące na tym wybrzeżu. Trzeba też zostawić sobie czas na muzeum na akropolu.
Park jest obszarem chronionym, a mokradła są częścią wizyty w takim samym stopniu jak ruiny: miłośnikom ptaków przyda się lornetka. Na posiłek w drodze powrotnej: The Mussel House leży na brzegu jeziora Butrint, przy drodze między Sarandą a Ksamilem, podaje małże z własnej hodowli, działającej od 1998 roku, i organizuje rejsy łodzią po hodowlach małży.
Butrint w naturalny sposób łączy się z popołudniem na plażach Ksamilu, który leży w drodze powrotnej do Sarandy. Resztę południa opisuje przewodnik po wycieczkach jednodniowych, obejmujący Błękitne Oko, Gjirokastër, Fojnike i Korfu, a przewodnik po jednym dniu w Sarandzie przedstawia samo miasto, od ruin synagogi po zamek Lëkurësi.
